Artykuły

Koncepcja mitteleuropy wg Naumanna

Friedrich Naumann żył w latach 1860 – 1919. Był absolwentem teologii protestanckiej. Od roku 1883 był pastorem w Langenbergu, a później we Frankfurcie nad Menem. We wczesnej fazie swojej działalności publicznej, kierował swe działania do niemieckiej klasy średniej. Starał się przeciwdziałać rosnącym wpływom niemieckich socjalistów, w tym celu założył w 1895 roku tygodnik Die Hilfe, w którym propagował swe socjalliberalne poglądy. Na początku XX wieku Naumann zaangażował się w politykę, co zaskutkowało mandatem poselskim piastowanym w latach 1907–1919. Został on deputowanym z ramienia partii liberalnej. Idee głoszone przez Naumanna idealnie wpasowywały się w epokę wilhelmińską i dlatego znajdowały posłuch wśród kręgów decyzyjnych II Rzeszy. Po zakończeniu I wojny światowej był jednym z założycieli Niemieckiej Partii Demokratycznej. Wśród jego znajomych oraz najbliższych współpracowników można wymienić takie osoby jak: Max Weber, Lujo Brentano, czy Theodor Heuss. Naumann jest jednak najbardziej znany dzięki swemu dziełu Mitteleuropa, które ukazało się w Berlinie w październiku 1915 roku.

Jakie więc poglądy zostały zawarte w tym dziele i jak się one dopasowywały do istniejącej, pod koniec 1915 roku sytuacji geopolitycznej?

Naumann pisząc swą pracę brał pod uwagę różne czynniki, które miały wpływ na wykrystalizowanie się jego koncepcji. Były to: sytuacja na froncie, cele wojenne z początku konfliktu, naciski grup militarnych oraz przemysłowych, sytuacja Austro-Węgier . Wszystko to znajduje odbicie w pracy Naumanna. Podstawą całej koncepcji jest ściślejsza integracja Niemiec i Austro-Węgier, która ma być początkiem i zarazem rdzeniem całej koncepcji – „[…] przede wszystkim chodzi tu o zespolenie Rzeszy Niemieckiej z monarchią austro-węgierską, wszystkie bowiem plany związków środkowoeuropejskich zależą od tego, czy powiedzie się zjednoczyć oba mocarstwa środkowe”. Wizja Naumanna jest bardziej agresywna aniżeli niemieckiej cele wojenne z sierpnia 1914 roku, gdyż: „Oczy nasze kierują się ku przestrzeniom Europy Środkowej od Morza Północnego i Bałtyckiego do Adriatyku i południowych krańców równiny naddunajskiej. Weźmy mapę do ręki i zobaczmy kraje leżące pomiędzy Wisłą i Wogezami, pomiędzy Galicją a Jeziorem Bodeńskim. Przestrzeń tę wyobraźmy sobie jako jedność, jako kraj bratni, jako związek obronny, jako teren gospodarczy”. Mitteleuropa zarysowana przez Naumanna jest ściśle powiązana z sytuacją polityczną końca 1915 roku. Jej wschodnia granica ma obejmować tereny położone nad Wisłą, czyli wydarte Rosji Królestwo Polskie. Ścisłe powiązanie z monarchią habsburską także jest skutkiem słabości tej monarchii i coraz większego jej uzależnienia ze strony Berlina. W przyszłej mitteleuropie mają także znaleźć zaspokojenie niemieckie potrzeby gospodarcze. Naumann wyraża swe poglądy w sposób trochę zawoalowany, gdyż niemiecka cenzura zakazywała pisania o niemieckich celach wojennych, dlatego należy interpretować myśli Naumanna, jako trochę ostrożniejsze niż w rzeczywistości. Jednak faktem niezaprzeczalnym jest to, że Naumann wysuwa żądania tylko do Królestwa Polskiego. To co wynikło ostatecznie z traktatu brzeskiego było nie ideą Naumanna, ale próbą największego wyzyskania upadku Rosji carskiej i słabości kształtującej się Rosji sowieckiej. Koncepcje zawarte w Mitteleuropie wskazują także na mniejszy wpływ środowiska militarnego, niż to będzie miało miejsce później, w przypadku zawierania pokoju brzeskiego, czy wcześniej w przypadku tzw. Aktu 5 listopada. Ówczesny szef Wielkiego Sztabu Generalnego Erich von Falkenhayn nie miał tak silnej pozycji jak jego następca Erich Ludendorff. Friedrich Naumann jako liberał większy nacisk kładzie na sprawy gospodarcze niż militarne, gdyż jego zdaniem tutaj należy upatrywać większej słabości II Rzeszy. Blokada Niemiec prowadzona przez Wielką Brytanię zaczynała się dawać odczuć z coraz większą intensywnością, co według Naumanna jest przyczyną poszerzenia niemieckich żądań i bezpośrednią przyczyną wykrystalizowania się koncepcji mitteleuropy. Kwestie gospodarcze mogły zostać ukształtowane dzięki naciskom lobby gospodarczego, które 10 marca i 20 maja 1915 roku opublikowało dwa memoriały podpisane przez sześć zrzeszeń gospodarczych reprezentujących zarówno środowiska przemysłu ciężkiego, jak i środowiska junkierskie. Memoriały te za cel wojny uznawały obok zdobycia imperium kolonialnego i uzyskania odszkodowań wojennych, także zabezpieczenie i ugruntowanie „europejskiej podstawy istnienia Rzeszy”. Twórcy memoriału, chcąc utrzymać równowagę pomiędzy niemiecką burżuazją a niemieckim junkierstwem, postulowali rozszerzenie niemieckich celów wojennych na wschodzie. Takie same poglądy zostały zawarte w memoriale z 20 czerwca 1915 roku podpisanym przez niemieckich profesorów, parlamentarzystów, wyższych urzędników państwowych oraz intelektualistów. Te wyżej wymienione memoriały miały niewątpliwy wpływ na dzieło Naumann, które ukazało się zaledwie kilka miesięcy później.

Koncepcja Naumanna odbiła się szerokim echem wśród najwyższych kręgów decyzyjnych II Rzeszy. Trafiła ona na podatny grunt, gdyż dawała wytyczne jak zagospodarować powstałą w wyniku działań militarnych nową sytuację polityczną oraz dawała nadziej na poprawę pogarszającej się sytuacji gospodarczej Niemiec. Oprócz tego Niemcy chcieli także ugruntować swą pozycję wobec słabnącej monarchii Habsburgów.

Naumann także przedstawił jak zagospodarować politycznie zdobyte na Rosjanach ziemie Królestwa Polskiego. Jak przystało na niemieckiego liberała, nie propagował on twardej polityki pruskiej szpicruty, ale chciał, aby tereny te były uzależnione gospodarczo i militarnie poprzez przynależność do wspólnego z Niemcami bloku obronnego. Naumann nie propagował bezpośredniego wcielenia tych terenów do Rzeszy, co według niego z jednej strony zniechęciłoby miejscową ludność polską, a z drugiej strony byłoby źle odebrane na zachodzie. Naumann, co ukazuje jego wielkość jako polityka, myślał długofalowo. Myślał już o końcu wojny i o konferencji pokojowej, dlatego uważał, że pozostawienie zajętym terenom swobody politycznej (chociażby w pewien sposób ograniczonej), może być wykorzystane propagandowo wobec Francji i Wielkiej Brytanii, bądź jako swoista karta przetargowa w negocjacjach pokojowych. Jak należy postąpić z Polską Naumann pisał na łamach swego tygodnika Die Hilfe już 5 sierpnia 1915 roku, czyli jeszcze przed ukazaniem się jego Mitteleuropy„Warszawa zdobyta! Jest to wydarzenie w historii świata, którego doniosłości dziś jeszcze nie można ogarnąć. Jest to najpotężniejszy czyn historyczny od zdobycia Antwerpii. Pod względem czysto militarnym wkroczenie do Warszawy to tylko krok na drodze do wypierania wojsk rosyjskich, ale stara stolica Polski nie jest jedynie obiektem wojskowym. Jest to ośrodek narodu na poły złamanego, który na długie dziesięciolecia oczekiwał takiego właśnie dnia… Od stu lat przeszło Rosja wszelkimi środkami próbowała uczynić to miasto sobie uległe. Przed rządem niemieckim staja natychmiast zadania administracyjne trudne i brzemienne w następstwa. Jest to potężny materiał dla kongresu pokojowego”. Po ukazaniu się tekstu Naumanna kanclerz Bethmann-Hollweg postanowił przyjąć jego koncepcję i wprowadzić ją w praktykę. Jeszcze przed wydaniem tzw. Aktu 5 listopada stwierdził on, że: „[…] Najznośniejszym dla nas wyjściem z sytuacji byłaby Polska niezależna, ale tak ściśle z nami związana, że utrzymując z Niemcami ożywione stosunki gospodarcze nie byłaby dla nas niebezpiecznym sąsiadem, ani pod względem wojskowym, ani politycznym”. Polska miała się stać pierwszym ogniwem w całej niemieckiej koncepcji strefy wpływów w Europie środkowo-wschodnie

Naumann wydając swe dzieło Mitteleuropa stworzył zarys, schemat, ideę, która mimo iż nigdy nie została w pełni zrealizowana, stworzył podstawę na której w roku 1918 starano zbudować jej dalszą część. Ramy geograficzne zawarte w Mitteleuropie oddają tylko sytuację z końca roku 1915, lecz nie są one twardo zamknięte i mogą być poszerzone, co ostatecznie się stało. Naumann swym dziełem zasadził w głowach najważniejszych niemieckich decydentów ideę, która po prostu mówiła jak zagospodarować powstałą lukę i jak tę lukę przekształcić we własną strefę wpływów.

Autor: Tomasz Stokłosa

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *